Deze pagina is bedoeld voor rokers bij wie de gangbare tests voor nicotineverslaving niet het hele verhaal vertellen, omdat bij hen bepaalde situaties en omstandigheden een doorslaggevende rol spelen.

Wat is het verschil tussen een gewoonteroker, een contextuele roker en een gelegenheidsroker?

De gelegenheidsroker kan de sigaret vergeten; de contextuele roker vergeet hem niet per se. Dat is nu net het lastige onderscheid, want van buitenaf lijken ze op elkaar: beiden kunnen dagen, soms zelfs weken zonder sigaret.

Vóór dat onderscheid is er nog een ander. Bij de gewoonteroker is er een doorlopend rookpatroon, waarbij frequentie, hoeveelheid, de tijd tot de eerste sigaret van de dag en instrumenten zoals de Fagerström-test bruikbare aanwijzingen geven over de verslaving. Het onderscheid tussen de contextuele roker en de gelegenheidsroker ligt anders: bij de contextuele roker kunnen bepaalde mensen, plekken, bijeenkomsten, feesten, conflicten, wachttijden of gemoedstoestanden er nog altijd voor zorgen dat hij weer naar een sigaret grijpt. Iemand kan een tijd lang niet roken, zonder dat die koppeling zelf is verdwenen.

Daarom kan het misleidend zijn om alleen sigaretten te tellen of te kijken hoeveel dagen iemand al niet gerookt heeft. Bij de contextuele roker gaat het erom te achterhalen welke omstandigheden de band met de sigaret levend houden en wanneer die weer kunnen opduiken. De vraag is dan niet meer alleen "hoeveel rookt hij?" of "hoe lang rookt hij al niet meer?", maar kijkt vooruit: welke situatie kan morgen, volgende week of later opduiken en de schijnbaar allang tot rust gekomen drang om te roken weer wekken? Precies die omslag in denken is het startpunt van Rookanticipatie.

Wat is Rookanticipatie?

Rookanticipatie betekent op tijd situaties herkennen waarin de zin in een sigaret zou kunnen terugkeren, en inschatten hoe groot het terugvalrisico voor die persoon precies op dat moment is. Het doel is om je daarop voor te bereiden, nog vóórdat de drang om te roken ontstaat. Het eenvoudigste beeld daarvoor is het weerbericht. Als er voor morgen een beetje regen wordt voorspeld, volstaan waarschijnlijk een paraplu en stevige schoenen. Bij noodweer, met harde wind, hagel en onweer, verandert de voorbereiding: waterdichte kleding, laarzen en een plek om te schuilen.

Bij de contextuele roker gebeurt iets vergelijkbaars. Een lange, ingewikkelde dag met een belangrijke afspraak aan het eind kan een voorspelbare situatie van een bepaalde intensiteit zijn. Een cruciale bestuursvergadering, ernstige juridische problemen, dreigend baanverlies of een financiële crisis die het voortbestaan bedreigt, kunnen daarentegen een echte contextuele storm betekenen.

Wat is Emotioneel Kapitaal bij de contextuele roker?

Met Emotioneel Kapitaal bedoel ik de innerlijke reserves waarover iemand op een moeilijk moment beschikt om het hoofd te bieden aan wat komen gaat. Het is dus niet genoeg om te weten welk noodweer eraan komt. Minstens zo belangrijk is hoe goed iemand daarop is voorbereid.

Twee mensen die met dezelfde gebeurtenis te maken krijgen, kunnen een heel andere rookprognose hebben. Zelfs dezelfde persoon kan tegenover een vergelijkbare situatie op twee momenten in zijn leven een ander risico lopen: Het maakt verschil of iemand zo'n situatie emotioneel sterk ingaat, of pas na weken vol conflicten, uitputting of opgestapelde problemen.

Hoe behandel ik een contextuele roker als er een situatie met een hoog terugvalrisico aankomt?

Zodra de contextuele roker, de naderende situatie, de intensiteit ervan en het beschikbare Emotioneel Kapitaal in kaart zijn gebracht, stel ik een individuele rookprognose op en bepaal ik hoe ik deze situatie aanpak. Wat volgt beschrijft hoe ik dit momenteel in mijn klinische praktijk aanpak, geen advies voor zelfmedicatie.

Nicotinevervangende therapie is niet bedoeld om het eigenlijke probleem op te lossen. Wel wil ik voorkomen dat de sigaret opnieuw het antwoord wordt, terwijl iemand zich bezighoudt met wat er werkelijk speelt. Die situatie zelf moet de persoon nog altijd zelf oplossen.

Hoe kan de sigaret ophouden een antwoord te zijn op situaties die vroeger eindigden in roken?

Een moeilijke situatie doorstaan zonder te roken levert een concrete ervaring op: iets waarvoor vroeger een sigaret nodig leek, is deze keer zonder sigaret opgelost. Eén enkele ervaring bouwt op zichzelf nog geen nieuwe gewoonte op. Maar daarna komt er weer een vergadering, weer een conflict. Onverwacht duikt er een probleem op, of een van diezelfde situaties die vroeger die reactie opriepen. Als iemand in diezelfde situaties steeds opnieuw anders reageert, krijgt die nieuwe reactie steeds meer houvast en kan ze uitgroeien tot een andere manier om met zulke momenten om te gaan.

Daarom richt Rookanticipatie zich op iets groters dan iemand voor onbepaalde tijd met nicotinevervanging te ondersteunen: dat de contextuele roker echte ervaringen kan opbouwen van problemen en gebeurtenissen die zonder sigaret zijn doorstaan, terwijl de oude reactie – naar een sigaret grijpen – stap voor stap terrein verliest. Na een paar weken of maanden, als de gebruikte ondersteuning onder medische begeleiding geleidelijk kan worden afgebouwd, keert iemand niet per se terug naar het beginpunt: in die tijd heeft de persoon andere manieren van reageren herhaald.

Het einddoel is dat de sigaret na verloop van tijd haar plaats verliest als antwoord op situaties die vroeger de drang om te roken opriepen.

Wat is het Weerzien met het Vroegere Ik?

Met het Weerzien met het Vroegere Ik bedoel ik: de roker terugbrengen naar die levensfase waarin hij problemen, spanningen en dagelijkse situaties aankon zonder naar een sigaret te grijpen. Ik gebruik dit vooral bij de gewoonteroker, als bewuste strategie binnen de behandeling.

Bij de contextuele roker hoeft dat weerzien niet gericht te worden opgezocht: het gebeurt vanzelf. Na verloop van weken leert iemand dezelfde situaties aan te pakken zonder sigaret, en groeit er zo een nieuwe manier om met die situaties om te gaan, waarbij de sigaret zijn vroegere plaats verliest. Dat herhaalt, zonder dat het de bedoeling is, precies datzelfde Weerzien met het Vroegere Ik: die fase vóór de eerste sigaret, waarin roken nog geen antwoord was op problemen en dagelijkse beslommeringen.